پژمرده با حالت زار و نزار است . اين از كجاست ؟ بستگى دارد به طرز تلقى مسلمين از اسلام كه چه‌جور اسلام را مىگيرند و چگونه تلقى مىكنند . آن را از سر مىگيرند ، ازپا مىگيرند ، از ته مىگيرند ؟ آن را تجزيه مىكنند ، قسمتى از آن را مىگيرند و قسمتى را نمىگيرند ؟ قشرش را مىگيرند و لُبّش را نمىگيرند يا مىخواهند لبّش را بگيرند و قشرش را رها كنند ؟ بالاخره به صورتى درمىآيد كه : لايَموتُ فيها وَ لايَحْيى « 1 » نه مرده است و نه زنده . نه مىشود گفت هست و نه مىشود گفت نيست . اين ، نكتهء اساسى است والّا تنها ما بنشينيم از تمدن و فرهنگ اروپايى انتقاد بكنيم ، از فرهنگ اسلامى هم تمجيد بكنيم و بعد هم خيال بكنيم كه فرهنگ اسلامى و روح اسلام همان است كه ما امروز داريم ، پس مردم دنيا بيايند از ما پيروى كنند ، كارى از پيش نمىرود . خوب ، اگر مردم دنيا بيايند از ما پيروى كنند ، مثل ما مىشوند ، يعنى به صورت نيمه‌مرده‌اى در مىآيند . اساساً همهء اين تعبيرات : حيات اسلامى ، حيات تفكر اسلامى ، اساسى است كه طرحش را خود قرآن ريخته است و تعبيرها از خود قرآن است . مىگويد : يا ايُّهَا الَّذينَ امَنُوا اسْتَجيبوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسولِ اذا دَعاكُمْ لِما يُحْييكُمْ « 2 » . اى مردم ! نداى اين پيغمبر را بپذيريد ، اين پيغمبرى كه شما را دعوت مىكند به آن حقيقتى كه شما را زنده مىكند . اين پيغمبر براى شما يك اسرافيل است ، يك محيى است ، تعليمات او زندگىبخش و حيات‌بخش است . از شما مىپرسم خاصيت حيات چيست ؟ اصلًا حيات يعنى چه ؟ قرآن دربارهء مردم جاهليت مىگويد اينها امواتند . انَّكَ لاتُسْمِعُ الْمَوْتى « 3 » . وَ ما انْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِى الْقُبورِ « 4 » . مىگويد : اين مردمى كه مىبينى ، مرده‌هايى هستند متحرك ، مرده‌هايى هستند كه بجاى اينكه زير خاك باشند دارند روى زمين راه مىروند ، مردهء متحرّك هستند ، به اينها زنده نمىشود گفت . ولى به مسلمين مىگويد بياييد اين تعليمات را بپذيريد . خاصيت اين تعليمات اين است كه به شما جان و نيرو مىدهد و حيات مىبخشد . خاصيت حيات چيست ؟ شما از هر عالم و فيلسوفى كه حيات را تعريف

--> ( 1 ) . طه / 74 ؛ اعلى / 13 . ( 2 ) . انفال / 24 . ( 3 ) . نمل / 80 . ( 4 ) . فاطر / 22 .